Split 

Split – miasto i duży port w Chorwacji (Dalmacja), nad Morzem Adriatyckim na niewielkim półwyspie. Główne miasto komitatu splitsko-dalmatyńskiego. (MAPA MIASTA)

Historia
Split jest drugim co do wielkości (po Rijece) miastem i portem nad Adriatykiem (największym w Dalmacji), w środkowej części Wybrzeża. Położony na półwyspie wysunietym wm stronę zachodnią, między zatoką Kaśtelanski Zaliv od północy i Splitski Kanał od południa, od strony morza osłonięty wyspami Ćiovo, Śolta i Brać, zaś od strony lądu masywami górskimi Kozjak (780 m) i Mosor (1330 m).
Na miejscu dzisiejszego Splitupowstała na początku naszej ery osada iliryjsko-grecka Aspalathos (nazwa od aromatycznego ziela obficie rosnącego w okolicy). Współżycie nie zawsze układało się pomyślnie, z czego skorzystali Rzymianie i w I w. p.n.e. założyli prowincję Illirycum, z centrum w pobliskiej Salonie.
Dzieje Salony i Splitu związały się z losami cesarza rzymskiego Dioklecjana (Caius Aurelius Yalerian Diocletianus). Urodzony ok. 243, syn wyzwoleńca, legionista rzymski, potem konsul i dowódca straży cesarskiej, 284 wyniesiony na tron cesarski przez armię; reorganizator państwa; wprowadził monarchię absolutną; otoczył się wschodnim ceremoniałem dworskim.
Umiłował wybrzeże dalmatyńskie, toteż osadę Aspalathos wybrał na miejsce ostatnich lat życia. Nad samym brzegiem morza kazał zbudować wspaniały pałac (295-305), gdzie zamieszkał po abdykacji 305 i zmarł 316.

Pałac Dioklecjana zbudowany na wzór kombinacji rzymskiej villa rustica i czworokątnego obozu wschodniego (180x250 m; pow. ok. 38000 m2), z wysokim murem i basztami. Wodę otrzymywał z okolic Salony 9-kilo-metrowym akweduktem. Pałac przecinały 2 gł. ulice zakończone bramami: na pn. Złota, na wsch. Srebrna, na zach. Żelazna i na pd. mniejsza, Brązowa, prowadząca do przystani. W pn. części pałacu znajdowały się pomieszczenia dla gwardii, w pd. rezydencja cesarska. Przy skrzyżowaniu ulic dziedziniec pałacu otoczony kolumnami (perystyl), po zach. stronie świątynia Jowisza, a we wsch. mauzoleum. Z perystylu przez westybul wchodziło się do dworu cesarskiego, z szeroką galerią arkadową, wychodzącą na brzeg morski. Pałac zbudowano z kamienia z wyspy Brać, słupy granitowe przywiezione z Bliskiego Wschodu, podobnie jak sfinks egipski (XV w. p.n.e.). Po śmierci Dioklecjana miejsce zesłań zdetronizowanych i samozwańczych cesarzy. Ludność ze zburzonej przez Awarów i Słowian (615) Salony osiedliła się na terenie pałacu.
Od 650 powstawało miasto Split, z początku w obrębie pałacu, później poza nim (do budowy domów i ulic używano elementów z murów pałacu). W ciągu IX i X w. napływała tu ludność słowiańska. Od XI w. miasto należało do królów węgiersko-chorwackich lub Bizancjum. Od 1420 pod władzą Wenecji, okres jego upadku.
Po upadku Wenecji (l 797) Split zajęła Austria aż do 1918, kiedy wszedł w skład Jugosławii. 1941-43 pod okupacją włoską; IX 1943 zajęty przez Niemców, aż do wyzwolenia 26 X 1944. Podczas ostatniej wojny od bombardowań ucierpiała część nadbrzeżna miasta, na pd. wsch. od pałacu Dioklecjana.

Zwiedzanie Splitu

Rozpoczynamy od szerokiej promenady nadmorskiej, ozdobionej 2 rzędami wysmukłych palm. Od pn. promenadę zamyka rząd kilkupiętrowych XIX-wiecznych budynków mieszkalnych z licznymi sklepami, kawiarniami i restauracjami. Gdy bliżej przypatrzeć się fasadom domów, nietrudno odgadnąć, że domy te wbudowane są we fragmenty dawnego pałacu Dioklecjana.
Widoczne ślady 42-arkadowcgo korytarza - kryptoportyku z 3 loggiami (służącego do nadmorskich spacerów cesarza), na którym mieściły się zwrócone w stronę morza komnaty cesarza.
Z promenady kierujemy się na wschód, do narożnej baszty.
Idziemy wzdłuż wschodnich murów ul. Hrvojeva, po prawej targ z owocami, a dalej kościół i klasztor Dominikanów z XIII w. (ołtarze barokowe, obraz "Cud w Surianie" J. Palmy młodszy, gotyckie "Ukrzyżowanie").
Na wschód za klasztorem ciągnie się dzielnica Lucac z wąskimi, stromymi ulicami i twierdzą Gripe XVII w. Naprzeciwko kościoła Srebrna Brama, prowadząca do perystylu. Kierujemy się do widocznej wśród zabudowań następnej, pnółnocno-wschodniej baszty, skręcamy w lewo. Na północ od pałacu skwery i park, tamże olbrzymi pomnik biskupa Grgura Ninskiego X w. (dłuta I. Meśtrovicia). Wsławił się wystąpieniami na soborach w Splicie (925 i 928) w obronie posługiwania się językiem słowiańskim w obrzędach kościelnych. Nie opodal ruiny kościoła św. Eufemii XI w., fundamenty 3-nawowej bazyliki XI w. oraz gotycka dzwonnica i kaplica św. Arnina, zbud. 1445 przez znanego budowniczego, J. Dalmatyńczyka.
Na wprost pomnika Złota Brama (Porta Aurea); w części korytarza kościół św. Martina. Z bramy patrzymy na perystyl, w głębi westybul części cesarskiej. Po obu stronach ulicy wznosiły się dawniej budynki mieszkalne dla wojska, później tkalnie wojskowe, w ciągu wieków przcbudowane na domy mieszkalne.
Na lewo pałac Papalić XV w., jeden z najpiękniejszych zabytków architektury gotyckiej w Splicie (portal, strop w sali głównej).
Nie opodal skrzyżowania głównych ulic pałac Aqubiohellio, z gotyckim portalem i renesansowym dziedzińcem.
Od skrzyżowania idąc w lewo dochodzimy do Srebrnej Bramy (Porta Argentea). Przy ulicy renesansowy kościół św. Roka 1516 i kościół św. Filipa Neri 1753 (w ołtarzu obrazy malarza weneckiego, A. Garzatoriego, 1759).
Od skrzyżowania w prawo Żelazna Brama (Porta Fcrrea), przy niej pałac Cindro XVII w., najpiękniejsza budowla barokowa Splitu.
Od skrzyżowania na połódnie - perystyl, najbardziej monumentalna i stosunkowo dobrze zachowana centralna część pałacu Dioklecjana (24 x 13 m), z marmurowymi i granitowymi kolumnami korynckimi (po 6), podtrzymującymi arkady. Między kolumnami późniejsze gotyckie i barokowe budowle. Południowa część zamyka wejście do pałacu cesarskiego - przedsionek z 4 kolumnami granitowymi, dźwigającymi tympanon.
Między kolumnami kaplice: Gospa od Pojasa 1544 i Gospa od Źaćeća 1650. Za drzwiami wejście do częściowo zachowanego kolistego przedsionka z kopułą kiedyś ozdobioną mozaiką. Zachowane drzwi prowadzą do kryptoportyku od strony morza.
Komnaty zostały rozgrabione i zniszczone. Za wschodnimi kolumnami perystylu mauzoleum cesarza Dioklecjana, katedra św. Dujma. zachowana niemal w całości. Z zewnątrz tę ośmiokątną budowlę otacza sień (pcripteros) z 24 korynckimi kolumnami, kiedyś podtrzymującymi dach. Do mauzoleum prowadziło 16 schodów, przy wejściu (obecnie dzwonnica) ustawione były 4 egipskie granitowe sfinksy i lwy. Jeden z nich w perystylu, z XV w. p.n.e., drugi przed świątynią Jowisza (naprzeciwko mauzoleum), trzeci i część czwartego w Muzeum Archeologicznym Splitu.
Mauzoleum ma wewnątrz kształt kolisty z 2 szeregami granitowo-porfirowych kolumn korynckich, fryz z medalionami cesarza Dioklecjana, jego żony Priski, córki Walerii, Hermesa Psihopomposa (przewodnika dusz) oraz scenami myśliwskimi.
Pod koniec VII w. wysłannik papieża przekształcił mauzoleum na kościół św. Marii, popularnie św. Dujmy (Dują). W ciągu wieków dokonano wiele przeróbek: dodano 2 gotyckie ołtarze, dłuta Bonina z Mediolanu (1427), fresk nad ołtarzem (XV w.). Na lewo ołtarz dłuta J. Dalmatyńczyka (1448), ołtarz barokowy dłuta G.M. Morlaitera (1767). Ołtarz główny (XVII w.) z gotyckim krucyfiksem drewnianym (XIV w.), na stropie freski, najstarsze w Dalmacji rzeźbione romańskie ławy (XIII w.) za głównym ołtarzem oraz bogato rzeźbiona marmurowa kazalnica romańska z XIII w.
Renesansowe i barokowe obrazy Palmy młodszego oraz rzeźby. Bogaty skarbiec z wyrobami złotniczymi i szatami liturgicznymi - romańskimi, gotyckimi, barokowymi, rękopisy i inkunabuły (VIII, IX i XIII w.). Piękne romańskie drzwi 2-skrzydłowe (3,5 x 5 m), ze scenami z życia Chrystusa (po 14 pól). Rzeźbił je w 1214 w drewnie orzechowym A. Buvina. Wysoką dzwonnicę romańsko-gotycką z białego kamienia (5 pięter, 61 m) budowano od XIII do XVI w., w latach 1890-1908 ze względów bezpieczeństwa rozebrano i ponownie złożono. U podnóża wmurowane 3 romańskie płaskorzeźby XIII w., kilka kamiennych sarkofagów IX-XV w., 2 romańskie lwy oraz wspomniany sfinks.
Naprzeciwko katedry (40 m na zachód od perystylu) dawna świątynia Jowisza, w 1493 roku zamieniona na baptysterium. U wejścia sfinks z Egiptu, wczesnochrześcijańska kolumna z V-VI w., płyty nagrobkowe i sarkofag renesansowy (1533), schody, bogato zdobiony portal, kasetonowe sklepienie. Wewnątrz chrzcielnica pokryta rzeźbionymi płytami XI w. (na jednej z płyt król chorwacki na tronie), sarkofag pierwszego arcybiskupa Splitu Jana z Ravenny (koniec VII w.) i arcybiskupa Laurentego (XI w.), rzeźba Jana Chrzciciela dłuta I. Mcśtrovicia oraz płyta z rzeźbą św. Dujma z 1427.
Z baptysterium wracamy pod Żelazną Bramę (Porta Ferrea). Nad bramą w korytarzu kościół Gospe od Zvonika X w. (ikona bizantyjska XI w., barokowy ołtarz, na ścianach freski) z romańską dzwonnicą (ok. 1100, najstarsza w Splicie) od strony rynku za murami wieża zegarowa XVI w.
Wychodzimy na ruchliwy Narodni Trg, centrum średniowiecznego Splitu. Na prawo gotycki dawny ratusz 1443 z loggią na parterze. Obok pałac Karepić XVI w., a w północno-wschodniej części placu pałac Cambij XV w, z gotycką fasadą. Na północy klasztor św. Marii de Taurello, z pięknym portalem renesansowym 1583 i częściowo zachowaną renesansową klauzurą. Przy końcu ulicy renesansowy pałac De Geremia (starożytny sarkofag z płaskorzeźbą "Walka centaurów").
Z pl. Narodni Trg idąc na południe dojdziemy na promenadę nadmorską, skąd rozpoczęliśmy zwiedzanie starej części Splitu.
Na niewielkim placyku kościół i klasztor św. Franje XIII w. W kościele groby: kronikarza Splitu, T. Arhidjakona (1200 68) oraz poetów: M. Marulicia, J. Kavanjina (1641-1714) i kompozytora I. Lucicia (1587-1663).

źródło: "Przewodnik po Jugosławii" autor: Branko Ćirlić