Rys historyczny

Założenie miasta

Po wygranej Rosji ze Szwedami w bitwach wielkiej wojny północnej i zdobyciu dostępu do M. Bałtyckiego rozpoczęto budowę nowej twierdzy Sankt-Piter-Burch (później zwanej Sankt Petersburgiem), co miało ostatecznie przypieczętować zwycięstwo Rosjan. Za datę założenia miasta uznaje się 27 maja 1703 r. (16 maja wg kalendarza juliańskiego). Tego dnia z polecenia Piotra I rozpoczęto budowę Twierdzy Pietropawłowskiej. Prace prowadzone były tak szybko, że już pod koniec roku na wałach ziemnych fortecy stanęło 300 armat. Jeszcze w 1703 r. rozpoczęto budowę portu, budynków mieszkalnych, sieci dróg oraz drewnianego domku dla cara, znajdującego się do dziś nad Newą. Piotr kazał ściągnąć pod przymusem na kolonizowane ziemie masy robotników z całego kraju. Przybyło ich tak wielu, że Petersburg rozrastał się w niesamowicie szybkim tempie. Miasto budowano w niezwykle trudnych warunkach (niskie temperatury w zimie, bagienne podłoże, dzikie, nieznane tereny). Aby wzmóc konstruowanie nowych budynków w 1714 r. car zabronił stawiać murowanych domów poza Petersburgiem w Rosji. Początkowo miasto funkcjonowało nieoficjalnie jako Pietropol lub Pietropolis (gr. petros - kamień; polis - miasto).

Wiek XVIII

Dogodne położenie Petersburga dawało carowi nie tylko upragniony dostęp do Bałtyku, ale stanowiło również Okno do Europy pozostającej wciąż w obyczajach średniowiecza Rosji. Miało się to jednak szybko zmienić, bowiem Piotr I zaczął przeprowadzać gruntowne reformy państwowe. W 1712 r. Petersburg oficjalnie stał się stolicą Rosji. Piotr myślał o tym fakcie jednak znacznie wcześniej: już 28 września 1704 r. w liście do swego współpracownika, Aleksandra Mienszykowa, pisał, że jedzie do swojej „stolicy Piterburch”. Na polecenie cara najważniejsze instytucje państwowe zaczęto przenosić do Sankt Petersburga. W 1721 r. przeniesiony do Petersburga senat ogłosił cara Piotra Wielkiego Imperatorem Wszechrosji. W 1715 r. otwarto w Petersburgu Akademię Morską, a dziesięć lat później - Akademię Nauk. W 1727 r. otwarto pierwszy most przez Newę.

Po czasach Piotra Wielkiego nastał okres panowania carycy Katarzyny I, będący epoką rozwoju nauki i kultury w Rosji. Ostatnie dziesięciolecia XVIII wieku to czas architektonicznego rozwoju miasta. Rozbudowano wówczas Ermitaż. Sformułowano też zasadę, aby fasady domów były budowane frontalnie do ulic i kanałów, dzięki czemu zabudowa miasta sprawia niezwykle usystematyzowane wrażenie. W połowie XVIII wieku miasto zamieszkiwało blisko 100 tys. ludzi, pod koniec stulecia już blisko 200  tys.

Architekturę pierwszej połowy XVIII wieku w Petersburgu reprezentują takie gmachy jak Admiralicja, Pałac Dwunastu Kolegiów (gdzie dziś mieści się petersburski uniwersytet), sobór św. Piotra i Pawła, pałace w Carskim Siole i Peterhofie. Petersburg stał się wówczas jednym z najpiękniejszych miast w Europie. Natomiast w drugim półwieczu wzniesiono m.in. sobór Nikolski, klasztor Smolny, Pałac Zimowy będący częścią muzeum Ermitażu oraz Pałac Marmurowy, Taurydzki i inne. Uformował się ostatecznie kierunek głównej arterii miasta - słynnego Newskiego Prospektu, który stał się miejscem lokalizacji nowych rezydencji i światyń różnych wyznań.

Zachodni architekci projektowali miasto przyszłości. Regularne ulice wyginają się jedynie na nabrzeżach rzek, kanałów. XX-wieczny pisarz rosyjski, J. Brodski w eseju „Przewodnik po przemianowanym mieście” pisał, iż car Piotr projektując Petersburg używał tylko linijki. A gdy palec mu się ześlizgiwał pojawiały się krzywizny. Najwiekszym architektem Petersburga XVIII w. był Bartolomeo Francesco Rastrelli (1700-1771), syn włoskiego rzeźbiarza, który w 1716 roku przybył do Rosji, gdzie znany był pod imieniem Warfołomieja. Jego architektura zachwyciła carów - jego budynki są bardzo monumentalne, ale jednocześnie sprawiają wrażenie niesamowitej lekkości. Zaprojektował Pałac Letni (nie zachował się do dzisiaj), klasztor Smolny, Pałac Zimowy, a także rozbudował Carskie Sioło oraz Peterhof.

Wiek XIX

Na początku XIX wieku w Sankt Petersburgu mieszkało już 300 tys. ludzi, a więc więcej niż w Moskwie. Petersburg opisywany przez Napoleona jako mózg Rosji nie był głównym celem ofensywy francuskiej w 1812 roku. Napoleon zaatakował bowiem na starą stolicę, serce Rosji, Moskwę. Dzięki temu Petersburg nie został zniszczony.

W architekturze początku XIX wieku dominował klasycyzm rosyjski łączący elementy klasycyzmu europejskiego ze wzorami budownictwa rodzimego. W rozwoju ówczesnej architektury dużą rolę odegrało zwycięstwo nad Napoleonem, a więc idee patriotyzmu i poczucie siły. W Petersburgu nie tylko budowano wówczas nowe gmachy, ale także dokonywano zmian zgodnie z nowymi tendencjami w istniejących już budynkach. Takiej gruntownej przebudowie uległa jedna z najokazalszych budowli miasta - pałac Admiralicji. Gmach stracił pierwotny charakter twierdzy i stoczni. W 1801 r. przy Newskim Prospekcie rozpoczęto budowę Wielkiego Soboru Kazańskiego ze wspaniałą kolumnadą i kopułą w stylu bazyliki św. Piotra w Rzymie. Równie ważnym dziełem tego okresu jest Instytut Górniczy. Architektem obu gmachów był Andrzej Worochin. Jednak największe zasługi dla przebudowy i rozbudowy Petersburga położyli architekci: Karol Rossi, rosyjski budowniczy pochodzenia włoskiego, oraz Wasyl Stasow. Rossi zbudował m.in. Pałac Michajłowski (dziś Muzeum Rosyjskie), Teatr Aleksandyjski, gmach sztabu głównego, a także budynek Senatu i Synodu. Gmach sztabu znakomicie wkomponował się w architekturę miasta. Łączy on szerokim łukiem Newski Prospekt z placem Pałacowym. Stasow zaprojektował natomiast sobór Preobrażeński i św. Trójcy, koszary na Polu Marsowym, a także Bramę Narwską wzniesioną dla upamiętnienia zwycięstwa nad Napoleonem oraz Wrota Moskiewskie wybudowane na cześć zwycięstw w wojnach z Turcją i Persją. Przebudował także Pałac Zimowy po pożarze w 1837 r.

W drugiej połowie XIX wieku nastąpił głęboki rozwój przemysłu Petersburga. Wybudowano też połączenie kolejowe Moskwa - Sankt Petersburg. Miasto szybko się rozwijało. W 1853 r. liczyło 0,5 mln mieszkańców, w 1900 r. około 1,5 mln, a w 1917 r. jako Piotrogród 2,5 mln ludzi.

W miarę rozwoju przemysłu rodził się ruch robotniczy. Pojawiła się konieczność budowania gmachów dla celów przemysłowych i handlowych. Z roku na rok wzrastało zapotrzebowanie na budynki mieszkalne. Budownictwo to było jednak uproszczone, funkcjonalne, co nie oznacza, że brakowało w nim motywów dekoracyjnych. Sankt Petersburg był ośrodkiem wczesnej inicjatywy rewolucyjnej w Rosji. Już w 1825 r. wybuchło tu antycarskie powstanie dekabrystów. W latach 1845-49 w Petersburgu działała socjalistyczna organizacja pietraszewców, skupiająca młodych intelektualistów rosyjskich, zwolenników francuskiego socjalizmu utopijnego.

Niezależnie od przemian społecznych i gospodarczych w Petersburgu wznoszono wciąż nowe pałace i budowle sakralne, nadal wielkie i nadzwyczaj efektowne. Charakterystyczny dla tego okresu jest zanik cech klasycyzmu w architekturze. Bogaci kapitaliści, posiadacze ziemscy wznosili także hotele, duże wille, pałacyki. W tym czasie powstał jeden z najbardziej znanych petersburskich hoteli, Astoria oraz willa Matyldy Krzesińskiej, rosyjskiej tancerki polskiego pochodzenia, gwiazdy Teatru Maryjskiego w Petersburgu. Nie brakowało prób powrotu do tradycyjnej architektury. W 1883 roku w Petersburgu wzniesiono ściśle nawiązujący do starego ruskiego stylu cerkwi Wasyla Błogosławionego w Moskwie chram Zmarwtychwstania Pańskiego.

 

Wiek XX

W 1901 r. Petersburg zamieszkiwało 1,4 mln ludzi. Wciąż budowano nowe dzielnice przemysłowe. 22 stycznia 1905 r. miała miejsce w Petersburgu masakra pokojowej manifestacji robotników przez wojsko carskie na placu Pałacowym. Wydarzenia te zapoczątkowały rewolucję proletariacką w latach 1905-1907. Kiedy Rosji przyszło w I wojnie światowej walczyć przeciw Niemcom, germańsko brzmiący Sankt Petersburg przemianowano na Piotrogród. Po obaleniu caratu, kiedy do władzy doszli komuniści, radziecki rząd postanowił przenieść stolicę z burżuazyjnego, carskiego Piotrogrodu do Moskwy (1918 r.). Po śmierci Włodzimierza Lenina (1924 r.) bolszewicy „na życzenie robotniczych mas” nazwali miasto Leningradem. Odtąd carska stolica nosiła imię socjalistycznego wodza rewolucji.

 

Przed 1939 r. w Leningradzie żyło 3,1 mln mieszkańców. Podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej (1941-1945) leningradczycy okazali wielką odwagę i patriotyzm. Atak wojsk hitlerowskich na miasto, tzw. Blokada Leningradu trwała 879 dni, od 8 września 1941 do 27 stycznia 1944 r (kontrofensywa Armii Czerwonej zaczęła się pod Leningradem 18 stycznia 1944 r.). Ofensywę na miasto prowadziły wojska III Rzeszy, Finlandii i hiszpańskiej Błękitnej Dywizji. Miasto, mimo naporu blisko 725 tys. żołnierzy obroniło się. Brakowało jedzenia, umarło wówczas 640 000 leningradczyków, w tym 97% z niedożywienia, a tylko 3% w wyniku bezpośrednich działań wojennych. Większość ofiar bloady pochowano na Cmentarzu Piskariowskim. Zaopatrzenie mogło być przesyłanie tylko drogą powietrzną, a zimą przez skute lodem jezioro Ładoga (tzw. „drogą życia”). 20 listopada 1941 r. został wprowadzony normatyw podziału żywności w oblężonym Leningradzie. Dzienna racja chleba wynosiła:
- dla robotników - 250 gramów
- dla urzędników, dzieci do 12 r. życia - 125 gramów
- dla pracowników straży pożarnej i służb siłowych - 300 gramów
- dla wojsk obronnych (I frontu) - 500 gramów

W czasie samej blokady ewakuowano z miasta 1,3 mln mieszkańców. Niemcy zniszczyli trzecią część miasta. Szkody starano się szybko naprawiać. Już 2 lata po wojnie, w 1947 roku większość zniszczonych obiektów była odbudowana. Dzięki oddaniu ludności miasta, Leningrad nigdy nie został zdobyty przez wrogą armię. Ułatwiło to później kontrofensywę Armii Czerwonej. 1 maja 1945 r. Leningradowi nadano imię „bohatera Związku Radzieckiego”. Do 1985 r. medalem „Obrony Leningradu” nagrodzono 1,47 mln osób, w tym 15 tys. dzieci z czasów blokady.

Lata komunizmu w Rosji, tak przed - jak po wojnie, nie były dla Petersburga (wówczas Leningradu) okresem świetności. Socjalistyczna zabudowa na szczęście nie zeszpeciła centrum miasta, ale na jego przedmieściach czy nawet nad samą Newą powstały szare bloki. Sowiecki rząd przeznaczał jednak mało pieniędzy na konserwację wielkiego, historycznego centrum miasta. Po II wojnie światowej powstały nowe dzielnice (prospekt Primorski i Fryderyka Engelsa, plac Lenina). W całą zabudowę Petersburga całkiem wpasował się 3,5-kilometrowy Prospekt Moskiewski, którego budowę rozpoczęto jeszcze w XIX wieku.

Na kilka miesięcy przed rozwiązaniem ZSRR (12 czerwca 1991 r.), wśród mieszkańców „północnej stolicy” przeprowadzono referendum, w którym 54% ludności miasta opowiedziało się za powrotem do pierwotnej nazwy. Podobnie do historycznych nazw powróciły wówczas miana wielu obiektów: 39 ulic, 3 stacji metra, 6 mostów i parków. W 1990 r. na listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano zabytkowe centrum Sankt Petersburga i kompleksy podmiejskich rezydencji carskich. Zgodnie z nowym podziałem administracyjnym z 1992 r. jest to miasto wydzielone o statusie podmiotu w Federacji Rosyjskiej. Jak pokazał sondaż z 1993 r. - 75% petersburżan było za podniesieniem statusu miasta do poziomu republiki autonomicznej.

Wiek XXI

W 2003 r. petersburżanie obchodzili trzechsetlecie swojego miasta. Wówczas do Petersburga przyjechało blisko 50 światowych przywódców oraz przedstawicieli organizacji międzynarodowych. Jubileusz był okazją do promocji, a jednocześnie remontu miasta. Uroczystości odbywały się przez cały rok, jednakże główne imprezy jubileuszowe obchodzono od 24 maja do 1 czerwca. Rok 2003 UNESCO ogłosiła rokiem Sankt Petersburga.

W lipcu 2006 r. w Petersburgu odbył się zjazd grupy ośmiu najbardziej uprzemysłowionych państw świata (G8) w związku z objęciem w zeszłym roku przewodnictwa w tej organizacji przez Rosję.