Historia  Turcji  •  Turcy i Kurdowie  • Historia sztuki Ciekawe strony o Turcji w sieci  Hymn Turecki   Galeria FOTO 


HISTORIA TURCJI

7500 r. p.n.e. - Pierwsi mieszkańcy, najwcześniejsza ludzka osada w Çatal Höyük   Rysunki naskalne w Karain, skupiska narzędzi kamiennych i kościanych na obszarze Anatolii.

5000 r. p.n.e. - Epoka kamienia i miedzi; osada w Hacîlar

2600-1900 p.n.e. - epoka brązu; protohetyckie imperium w centralnej i południowo-wschodniej Anatolii

1900-1300 p.n.e. - Imperium Hetytów, wojny z Egiptem; partiarcha Abraham opuszcza Harran w pobliżu Şanlîurfy i udaje się do Kanaan

1250 r. p.n.e. - Wojna trojańska

1200-600 p.n.e.  - Najazd Frygijczyków i Mizów, po którym nastąpił wspaniały okres cywilizacji helleńskiej; rozkwit osady Yassî Höyük, panowanie królów Midasa i Krezusa; wynalezienie monet; królestwo Jonii, Likii, Lidii, Karii, Pamfilii; imperium Urartu

550 r. p.n.e. - Król Persji Cyrus najeżdża Anatolię

334 r. p.n.e.  - Podbój całej krainy przez Aleksandra Macedońskiego

279 r. p.n.e. - Najazd Celtów (Galów) i założenie Galacji koło Ankary

250 r. p.n.e. - Powstanie królestwa Pergamonu (Bergama)

129 r. p.n.e. - Powstanie rzymskiej prowincji Azji (Asia Minor) ze stolicą w Efezie (niedaleko Îzmiru)

47-57 n.e. - Podróże św. Pawła po Anatolii

330 r. - Konstantyn poświęca “Nowy Rzym", Konstantynopol, a centrum cesarstwa rzymskiego przenosi z Rzymu do Bosforu

527-56 - Panowanie Justyniana, największego cesarza bizantyjskiego; budowa słynnego kościoła Aya Sophia

570-622 - Narodziny Mahometa; objawienie Koranu; ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny (hidżra)

1037-1109 - Imperium Turków seldżuckich z siedzibą w Iranie

1071-1243 - Sułtanat seldżucki Rum, z siedzibą w Konya; działalność Celaleddina Rumi (Mevlana), wybitnego mistyka, założyciela ruchu Tańczących Derwiszów

1000-1200 - Wyprawy krzyżowe

1299 r. - Powstanie imperium osmańskiego niedaleko Bursy

1453 r. - Zdobycie Konstantynopola przez Mehmeta II

1520-56 - Panowanie sułtana Sulejmana Wspaniałego, złoty wiek imperium osmańskiego; większa część Afryki Północnej, wschodniej części Europy i cały Bliski Wschód znajdują się pod kontrolą Stambułu; flota osmańska patroluje morza: Śródziemne i Czerwone oraz Ocean Indyjski

1876-1909 - Panowanie sułtana Abdulhamida, ostatniego z potężnych sułtanów; pojawienie się tzw. “kwestii wschodniej" (problem - które państwa europejskie przejmą tereny osmańskie po rozpadzie imperium)

1923 r. - Proklamowanie Republiki Tureckiej

1938 r. -  Śmierć Atatürka

II wojna światowa - Turcja zachowuje formalną neutralność. Dopiero w lutym 1945 wypowiada wojnę Niemcom i Japonii, umożliwiając sobie w ten sposób udział w konferencji założycielskiej ONZ.

1950 - pierwsze, w pełni demokratyczne wybory, w wyniku których władzę objęła Partia Demokratyczna.

1960 - Wojskowy zamach stanu przeprowadzony pod hasłem powrotu do zasad polityki prowadzonej przez Atatürka (tzw. kemalizm) obalił rządzących demokratów.

1974 - Przewrót na Cyprze; w jego wyniku władzę przejął grecki rząd wojskowy. W odpowiedzi na to wojska tureckie zajęły północną część wyspy.

1980 - Władzę w Turcji po raz kolejny przejęli wojskowi, którzy rozwiązali parlament i zawiesili konstytucję. Rządy w Turcji sprawowała wojskowa Rada Bezpieczeństwa Narodowego, z generałem K. Evrenem jako przewodniczącym Rady i prezydentem.

1983 - W wyborach parlamentarnych przewagę uzyskała nacjonalistyczno-konserwatywna Partia Ojczyźniana (ANAP). Premierem został jej przewodniczący - T. Özal (w 1989 wybrany na prezydenta).

maj 1993 - Po nagłej śmierci Özala, w nowym prezydentem został dotychczasowy premier - S.Demirel, który powierzył misję sformowania nowego rządu pierwszej w dziejach Turcji kobiecie - T. Çiller.

1996 - W wyborach parlamentarnych przewagę zdobyła muzułmańska, fundamentalistyczna Partia Dobrobytu. Jej przewodniczący N. Erbakan został premierem.

29 VI 1999 - Turecki sąd wydał wyrok śmierci na Abdullaha Ocalana, przywódcę Partii Pracujących Kurdystanu (PKK), któremu zarzucono zdradę państwa i działalność separatystyczną. Skazanemu przypisano odpowiedzialność za śmierć ok. 30 tys. ludzi.

17 VIII 1999 - Turcję nawiedziło katastrofalne trzęsienie ziemi o sile 7,4 w skali Richtera. Spowodowało ono zniszczenie 12 miast w północno-zachodnim rejonie kraju. Śmierć poniosło ok.15 000 osób, ok. 25 000 zostało rannych.  

 

HISTORIA TURCJI

W pierwszej chwili kulturalny dorobek Turcji może wprawiać w zakłopotanie turystę bez przygotowania historycznego. Na przestrzeni swych dziejów Turcja stanowiła pomost między Azją na Wschodzie i Europą na Zachodzie. Wyłaniały się w niej nowe siły wewnętrzne, które umacniały swoją pozycję, a następnie upadały pod naporem nowszych prądów, pozostawiając po sobie ślady w historii i kulturze.

Najstarsze ślady

Rysunki naskalne, prymitywne narzędzia i czaszka Neandertalczyka znaleziona w Karain w pobliżu Anatolii nad Morzem Śródziemnym sugerują, że na obszarze tym w okresie paleolitu istniała cywilizacja mająca 10 tysięcy lat. Te i inne dowody potwierdzają istnienie społeczności rolniczej, której członkowie polowali używając kamiennych i kościanych przedmiotów. Inne odkrycia z okresu neolitu dokonane w Hacilar dowodzą, iż społeczność ta zamieszkiwała zarówno we wioskach, jak i w ufortyfikowanych miastach. Kamienne narzędzia zanikły z nastaniem brązu i początkiem stosowania gliny. Istnieją też dowody świadczące o wysokim poziomie kultury życia owego społeczeństwa, obejmującej rytuały związane z urodzajem i łowami. W trzecim tysiącleciu p.n.e. Protohetyci nawiązali więzi handlowe z sąsiadującymi królami akadyjskimi. Bogaty W zasoby naturalne kraj przyciągiil kupców asyryjskich, którzy osiedlili się w rejonie Kapadocji- Wczesne pergaminy akadyjskie wspominają o Turcji jako królestwie protohetyckim. Inne świadectwa wspominają o kontaktach handlowych między Troją i państwami egejskimi. Imponująca wystawa pozostałości z tego okresu jest eksponowana w Muzeum Kultur Anatolijskich w Ankarze.

Wielki podbój

Hetyci (1750-1180 p.n.e.), plemiona indo-afrykańskie przybyłe z Azji w trzecim tysiącleciu p.n.e., podbili Anatolię (azjatycką część Turcji) i stali się jedną z trzech największych potęg starożytnego świata. Swoją stolicą uczynili Hattusas (w pobliżu dzisiejszej miejscowości Bogazkale, niedaleko Ankary), gdzie wznieśli potężną fortecę. Oprócz fortyfikacji w okresie hetyckim powstawały obszerne pałace i świątynie. Państwo hetyckie upadło ostatecznie w 1180 r. p.n.e. podbite przez plemiona trackie, które od zachodu przekroczyły Bosfor.  W tym też czasie upadła Troja, otwierając drogę osadnictwu greckiemu wzdłuż wybrzeży Morza Egejskiego i Czarnego. Po upadku Hattusas Azja została pozbawiona centralnego ośrodka władzy. W to miejsce powstawały niezależne miasta-państwa, zakładane przez osadników greckich, którzy musieli się bronić przed atakami koczowniczych plemion. Greckie miasta powstawały przede wszystkim wzdłuż wybrzeża Morza Egejskiego i byty budowane przez wędrowne społeczności wiążące się ze sobą różnymi układami i traktatami. Na wschodzie rosło i umacniało się królestwo Urartu, a na północy, wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, powstawały kolonie Miletu. W centralnej i zachodniej Anatolii rozwinęło się królestwo frygijskie, które osiągnęło szczyt swojego rozkwitu w VIII w.  p.n.e. pod panowaniem Midasa.

Mit głosi, iż za jego dotknięciem wszystko przemieniało się w złoto. Królestwo asyryjskie wykorzystało brak centralnego ośrodka władzy na tym terenie i rozszerzyło swe wpływy na Azję Mniejszą. Ekspansja ta zakończyła się ostatecznie z chwilą upadku Carchemish nad górnym Eufratem (1180-546 p.n.e.). Persowie pod wodzą Cyrusa Wielkiego podbili Azję Mniejszą w 546 r. p.n.e., zdobywając też greckie osady nad Morzem Egejskim wraz ze Smyrną (dziś: Izmir) i Efezem, gdzie pod panowaniem perskim rozkwitała wspaniała kultura grecka. Owe greckie kolonie nadmorskie zjednoczyły się z Atenami w rewolcie przeciw Persom, zostały jednak pokonane w 449 r. p.n.e. Dwie wielkie wojny stoczone przez Persów z Atenami zakończyły się klęską Persów w wyniku mistrzowskiej strategii ich przeciwników. Otworzyło to drogę na scenę historii Aleksandrowi Macedońskiemu, zwanemu Wielkim.

Okres hellenistyczny

Niewielu władców tak rozpalało wyobraźnię jak Aleksander Wielki. Jego ojciec, Filip II Macedoński, dążył do uwolnienia greckich kolonii nad Morzem Egejskim spod panowania perskiego, został jednak zamordowany w 336 r. p.n.e., nim zdołał osiągnąć swój cel. Aleksander, wówczas zaledwie dwudziestoletni, wstąpił na tron i podjął trud spełnienia marzeń ojca. Przeprowadził swe wojska przez Dardanele i wkroczył do Azji Mniejszej. Decydująca bitwa z Persami rozegrała się w 334 r. p.n.e. nad brzegami rzeki Granik. Persowie zostali rozbici, a droga do Azji stanęła otworem. Oddziały młodego króla przeszły przez aż] ę Mniejszą i Bliski Wschód, docierając do Indii na wschodzie i do Egiptu na południu. Aleksander zmarł w wieku 33 lat i wraz z nim zginął sen o stworzeniu imperium łączącego kultury zachodnie (greckie) i wschodnie (mezopotamskie). Władcy hellenistyczni, którzy odziedziczyli królestwo Aleksandra, ale nie posiadali jego mądrości podzielili kraj między siebie. Byli wśród nich Lizymach, król Tracji i Seleukos, który po śmierci Lizymacha w III w. p.n.e. przejął władzę nad większą częścią Anatolii. Tacy właśnie królowie-wojownicy władali niepodległymi państwami, pozostającymi pod silnym wpływem kultury i obyczajów hellenistycznych. Wiele czasu i pieniędzy poświęcano na toczenie wojen z sąsiadami. Królestwo Galarów rozciągało się w poprzek środkowej Anatolii, królestwo Trebizondy (Trapezuntu, dziś: Trabzon) rozwijało się na wybrzeżu Morza Czarnego, Bitynowie zaś uczynili swą stolicą miasto Pursa (obecnie Bursa). Najsilniejszym z tych królestw był sprzymierzony z Rzymem Pergamon. Po dziś dzień pozostałości pergamonskicj stolicy (dziś: Bergama) stanowią jedno z najważniejszych i najbardziej imponujących stanowisk archeologicznych w Turcji.

Azja i Cesarstwo Wschodnie

Atalus II, władca Pergamonu, zmarł w 133 r- p.n.e. Pozbawione następcy tronu królestwo zostało wcielone do Państwa Rzymskiego. Nowi władcy stworzyli azjatycką Prowincję Rzymską, której najważniejszymi ośrodkami były Efez i Pergamun. Podbój Anatolii przez Rzymian zakończył się za czasów Pompejusza. Później Trajan i Hadrian wykorzystywali Azję Mniejszą jako most międzykontynentalny w czasie wojen wschodnich. Święty Paweł przyniósł do Anatolii wiarę chrześcijańską i niewielkie wspólnoty tego wyznania szybko rozprzestrzeniły się na terenie całego Cesarstwa Rzymskiego. W 324 r. Konstantyn pokonał rywali i został jedynym władcą Cesarstwa. Jakby dla potwierdzenia zwycięstwa chrystianizmu, w tym samym roku odbył się sławny Sobór Nicejski (Nicea, dziś: Iznik), na którym miano rozstrzygnąć świato wą dysputę teologiczną o Trójcy Świętej oraz statusie Boga Ojca i Jezusa. W 330 r. na ruinach hellenistycznego miasta Bizancjum wzniesiono nową stolicę, nazwaną na cześć władcy Konstantynopolem, tworząc tym samym podwaliny mającego przetrwać tysiąc lat chrześcijańskiego Cesarstwa Bizantyjskiego.

Cesarstwo Bizantyjskie

Cesarstwo Bizantyjskie zostało założone na gruzach imperium Rzymskiego. Spuścizna po nim obejmowała doświadczenie militarne i administracyjne połączone z wysoko rozwiniętą kulturą grecko-rzymską. W V w. Fortyfikacje Bizancjum oparły się inwazji barbarzyńskich plemion, dążących do obalenia dominacji Imperium Rzymskiego. Cesarstwo Bizantyjskie szczęśliwie Obroniło swą niezależność. W VI w. cesarz Justynian i cesarzowa Teodora rozszerzyli granice Cesarstwa i dokonali podboju Italii, południowej Hiszpanii oraz terenów położonych w Północnej Afryce. Justynian oparł funkcjonowanie cesarstwa na kodeksach prawnych, systemach władzy cywilnej oraz przyjęciu chrześcijaństwa. Dla uczczenia rangi nowej religii wybudował w Konstantynopolu katedrę. Katedra Hagia Sophia (Ayasofya) była w owym czasie przedsięwzięciem nowatorskim zarówno pod względem architektonicznym, jak i konstrukcyjnym. Mimo sporów i częstych zmian dynastii, Cesarstwo Bizantyjskie rozwijało się jako imperium łączące w sobie rzymską tradycję wojskową i ortodoksyjne chrześcijaństwo z hellenistycznym stylem życia. Odniosło sukces w wojnach obronnych przeciw Persom (VI w.), Arabom (VII w.), Bułgarom (IX w.) , i innym wrogom. Nowa potęga, z którą musiało się w Xl w. Były to koczownicze plemiona arabskie, znane pod chińska nazwa Tuo Kwili, które uciekły przed Mongołami do Środkowej Anatolii. W czasie wędrówki przez Azję Tuo Kwui przyjęli islam i nazwali się Turkami. Wielu z nich przyłączyło się do plemienia i Seldżuków i wspólnie z nim stanęło przeciw wojskom bizantyjskim w decydującej, zwycięskiej bitwie pod Manzykertem. Nowe królestwo seldżuckie prędko zakorzeniło się w Anatolii i ustanowiło Bakonię stolicą. Mniejsze plemiona tureckie utworzyły własne króle Rosnąca potęga państw europejskich i krzyżowców znalazła swe odbicie w przebiegu IV wyprawy krzyżowej. W drodze do Jerozolimy krzyżowcy zaatakowali Konstantynopol od lądu i od morza i ostatecznie zdobyli miasto w 1204 r. Bizantyjscy władcy uciekli na wschód do Trabzonu , a w 1361 r. wykorzystali słabość krzyżowców odzyskując utracone ongiś ziemie. Nowe Cesarstwo Bizantyjskie nigdy jednak nie odzyskało swej minionej chwały.

Okres panowania otomahskiego (1452-1922)

Plemiona tureckie, wojownicze, okrutne i zacięte, zjednoczyły się pod panowaniem Osmana I. Linia otomańska (nazwa od Othomareur. wersja imienia Osman) zaczęła się umacniać w XIII w. i ostatecznie w XV w.. objęła tron po Bizantyjczykach. Bursa padła w 1326 r. Tracja, Turcja europejska, została podbita w 1362 r. Mongołowie pobili Otomanówdza ich władza osłabła i  dynastia otomańska odzyskała rządy. Ekspansja otomańska trwała prawie nieprzerwanie, mimo ataków. W 1452 r. Mehmed Zwycięzca wkroczył do Konstantynopola, i zmienił nazwę miasta na Istambuł (Istanbul) i położył w ten sposób kres Cesarstwu Bizantyjskiemu. Zaczął się okres rozwoju islamskiego Cesarstwa Otomanskiego. Cesarstwo Otomańskie rozwijało się w szybkim tempie. Sulejman Wspaniały odbudował Istambuł i i Jerozolim9. W 1517 r. Turcy podbili Ziemię Świętą, a w 15W r. dotarli do przedmieść Wiednia. Cała Europa drżała ze strachu na samą myśl o Turkach. Podbici chrześcijanie byli zmuszani do składania danin i oddawania własnych dzieci. Chrześcijańskie dzieci odebrane rodzicom wychowywano w duchu islamu i posłuszeństwa sułtanowi. Niektórych młodzieńców wcielano do elitarnego korpusu j anczarów resztę wchłaniał rozbudowany system administracji. Cesarstwo szybko osiągnęło szczyt rozkwitu, nie zdołało jednak zachować kontroli nad podbitymi terenami. W 1565 r. Sulejman Wspaniały poniósł kieskę na Malcie i od tego momentu rozpoczął się powolny, trwający kilkaset lat proces upadku. Złożyło się na niego kilka przyczyn. Wielu historyków uważa, że dynastia otomańska popadła w stagnację i utraciła inicjatywę oraz sprawność militarną niezbędną do utrzymania cesarstwa. W czasie, gdy Europa powoli wychodziła z okresu zastoju i upadku, rozwijając naukę i kulturę, przemysł oraz strategię militarną, na dworze otomańskim dominowała tradycja rodem z XVI w. Janczarowie, elitarne formacje wojskowe, byli najważniejszym ogniwem militarnym imperium, a sułtanat utracił wszelkie faktyczne wpływy poza Turcją. zawarcie przez Turcję w XVIII i XIX w. traktatów pokojowych z Rosją i mocarstwami europejskimi. Słaba militarnie Turcja została zmuszona do ustępstw terytorialnych. Nieliczne próby powstrzymania ezintegracji, jak powołanie parlamentu w 1877 r. i powstanie młodotureckie w 1908 r. nie zdołały zahamować tego procesu.

Kemal Atatlirk i powstanie Republiki Tureckiej

Cesarstwo Otomańskie zostało ostatecznie powalone na kolana z chwilą wybuchu I wojny światowej- Sułtanat u tracił panowanie nad sytuacją, kiedy nieskuteczni politycy zawarli przymierze z Niemcami. Większość bitew zakończyła się niesławną klęską Turków. W latach 1915-1916 Turcy obrócili swój gniew przeciw Ormianom. Znaczna część dwumilionowej społeczności ormiańskiej została wymordowana przez siły tureckie lub zmarła, poszukując schronienia w sąsiednich krajach. Turcja poddała się. Rubieże kraju, w tym Ziemia Święta, zostały jej odebrane pod koniec wojny. Wschodnią Turcję zwrócono Ormianom, Trację Grekom, a południowowschodnią Turcję Francuzom. Wszystko to pogłębiło poczucie rozgoryczenia w narodzie tureckim. Niezadowolenie armii było wyraźnie widoczne. Traktat z Sevres, w którym Turcja ostatecznie poddawała się, i inwazja grecka na Izmir, dokonana pod auspicjami aliantów w maju 1919 r., dopełniły miary; zaczęła się rewolucja. W czerwcu tegoż roku Mustafa Kemal (zwany Atanirkiem, tj. ojcem Turków), dowodzący siłami tureckimi w sławnej bitwie pod Gallipoli, ogłosił własną deklarację niępodległości i skupił wokół siebie na wschodzie kraju siły sprzeciwiające się traktatowi z Sevres. Rząd w Istambule podał się do dymisji i zwolennicy Kemala zwyciężyli w wyborach do parlamentu. Jednak że alianci odmawiali zgody na otwarcie Parlamentu. Kemal się jednak nie zniechęcił i zwołał w Ankarze Wielkie Zgromadzenie Narodowe, którą to nazwę przyjął od tego czasu parlament turecki.

Rząd sułtana skazał Kemala na śmierć jako zdrajcę i wydał siłom zbrojnym rozkaz przeciwstawienia się jego wojskom. Grecy zdobyli Bursę, a Kcma] umacniał swoje siły, przyjmując dezerterów z armii sułtana oraz pełnych entuzjazmu cywilów. W sierpniu 1921 r. Grecy zaatakowali Ankarę, zostali jednak pokonani przez Kemala w zaciętej walce, trwającej przez trzy tygodnie. W lecie 1922 r. Kemal przystąpił do natarcia, odbił Izmir i wypędził z niego Greków. Ostatni sułtan uciekł, zamykając w ten sposób okres Cesarstwa Otomańskicgo. Z nastaniem pokoju Kemal podjął inną walkę. Proklamował w Turcji ustrój republikański, ogłosił Ankarę stolicą, a siebie prezydentem. Następnie przystąpił do wprowadzania w Turcji zdobyczy XX w.

Najbardziej zaciętym oponentem Kemala była społeczna i polityczna siła islamu. W 1924 r. zdezintegrował jednak centralną turecką instytucję religijną, dokonując rozdziału religii i państwa. Wprowadzono cywilny kodeks prawny w miejsce islamskiego. Szkoły religijne zlikwidowano i wprowadzono narodowy system edukacji. Ti i jednak nic w pełni zadowalało Kemala. Był zdecydowany zmienić codzienne życie Turków. Męskie nakrycia głowy - turban i fez oraz damski welon zasłaniający twarz odrzucono. Ich miejsce zajęły stroje europejskie. Alfabet arabski zastąpiono łacińskim, a kobiety stopniowo uzyskiwały coraz większą swobodę, włącznie z prawem wyborczym. W 1935 r. Turkom nakazano przyjąć nazwiska na wzór świata zachodniego. Atatiirk uc/.ył się na błędach Otomanów i dbał o umacnianie więzi z krajami sąsiednimi. Przed śmiercią zadbał o to, aby Turcja nie poniosła uszczerbku w wyniku II wojny światowej. Jakakolwiek próba oderwania się od Turcji, zwłaszcza przez Kurdów lub Ormian, była szybko dławiona. Z drugiej strony, na terytoriach tureckich Kemal nie potrzebował ani tajnej policji, ani taktyki terroru. W życiu prywatnym był człowiekiem samotnym i wymagającym. W listopadzie 1938 r. Atalurk zmarł w wieku 57 lat. Przed śmiercią zapewnił Turcji neutralność, która ostatecznie uchroniła ją przed udziałem w II wojnie światowej. Szacunek i podziw dla Kemala Ataturka widoczne są po dziś dzień.

Dzisiejsza Turcja

Po śmierci Ataturka w 1938 r. jego bliski współpracownik i zwolennik, generał Inonii, został prezydentem. Jego polityka zagraniczna by l 983il987r.,TurgutOzalzostał ! najpierw premierem, a następnie ! prezydentem. W 1993 r. po dymisji prezydenta Ózala, stanowisko to objął Sulejman Demirel, a pani Tansu CiIIer jako pierwsza w dziejach Turcji kobieta została premierem. W czasie wojny w Zatoce Perskiej (styczeń-luty 1991) Turcja była biernym sprzymierzeńcem USA i zezwoliła siłom amerykańskim na korzystanie ze swego terytorium. Z baz lotniczych na terenie Turcji startowały samoloty zwiadowcze ' i bombardujące. Pod koniec wojny, gdy Irak rozpoczął masakrę Kurdów, ponad 100 OOU uchodźców przekroczyło granicę i schroniło się we Wschodniej Turcji. ła podobna, w sprawach wewnętrznych zaś okazał się umiarkowanym demokratą, zwolennikiem politycznego pluralizmu, który pozwolił na przeprowadzenie wolnych, demokratycznych wyborów. W 1950 r. Partia Demokratyczna wygrała wybory i wprowadziła powitane entuzjastycznie zmiany i w rządzie. Jednak w wyniku sporów wśród kierownictwa, zmiany te doprowadziły ostatecznie do zachwiania stabilności politycznej państwa. Armia, uważająca się za obrońcę Republiki Tureckiej, trzykrotnie przejmowała władzę: w 1960, 1971 , i 1980 r. Po tych zamachach wojskowych władza powracała w ręce przedstawicieli narodu. Partia ANAP (Ojczyzna) wygrała wybory i W celu rozwiązania problemów z zaopatrzeniem Wschodniej Turcji w wodę, rząd turecki przedstawił kilka projektów budowy tam na Eufracie i Tygrysie. Niektóre z nich zostały już zrealizowane, ale powstał spór między Syrią (korzystającą i w dużym stopniu z wudy tych rzek) | i Turcją oraz Irakiem, dla którego ich bieg wyznacza linię życia. Z tego względu los tych ważnych narodowych projektów jest niepewny.


  Turcy i Kurdowie

Ludy tureckie pochodzą z Azji Środkowej, gdzie stanowiły poważną siłę już w IV w. n.e. Chińczycy nazywali je Tu-küe, skąd być może wywodzi się słowo Turek. Uważano je też za spokrewnione z Hiung-nu, czyli Hunami. Będący początkowo nomadami Turcy stworzyli kilka wielkich imperiów w Azji Środkowej, zanim zostali zepchnięci na zachód przez Mongołów. Różne plemiona oguzyjskich Turków osiedliły się w Azerbejdżanie, północnym Iranie i Anatolii. Plemiona te wyznawały szamanizm, ale popularne były także wszystkie wielkie religie tego regionu: buddyzm, nestorianizm, manicheizm i judaizm. Migracja na zachód umożliwiła im poznanie islamu, który stał się z czasem ich powszechną religią.

W początkach swych dziejów Turcy byli koczowniczymi pasterzami; potem, dzięki umiejętnościom jazdy konnej, stali się doskonałymi żołnierzami. Wraz z ekspansją imperium arabskiego na tereny tureckie, osławiona waleczność Turków pozwoliła im najpierw na zdobycie wpływów, a potem na opanowanie imperium. Po dziś dzień większość Turków dumna jest ze swoich tradycji wojskowych, a ich waleczność, odwaga i dyscyplina są powszechnie znane.

W Turcji żyje licząca blisko 10 milionów mniejszość kurdyjska. Niektórzy etnografowie uważają, że Kurdowie, którzy mówią językiem indoeuropejskim, spokrewnieni są z Persami i przybyli w te strony z północnej Europy we wczesnej starożytności.  Rzadko zaludnione, wschodnie obszary Turcji zamieszkane są przez około 6 milionów Kurdów, a ludność turecka, ormiańska i inna stanowi tam mniejszość. 4 miliony Kurdów mieszka w pozostałych częściach kraju, stanowiąc mniejszość w pewnym stopniu zintegrowaną ze społeczeństwem tureckim. Film Yîlmaza Güneya Yol (Droga), zwycięzca festiwalu w Cannes w 1982 r., poświęcony jest właśnie dylematom tradycyjnej rodziny kurdyjskiej, żyjącej we współczesnym, miejskim społeczeństwie tureckim.

Chociaż Kurdowie tureccy są muzułmanami i z wyglądu przypominają Turków, dbają o własny język i pielęgnują tradycje rodzinne i kulturowe. Od czasu upadku Imperium Osmańskiego Kurdowie regularnie upominali się o prawo do utworzenia swojego narodowego państwa, wywołując co jakiś czas zbrojne powstania. Niektórzy z nich marzą o powstaniu Wielkiego Kurdystanu, który objąłby także miliony Kurdów z sąsiadujących ziem Iranu, Iraku i Syrii. W obawie, że separatystyczne tendencje Kurdów mogą doprowadzić do rozpadu państwa, rząd w Ankarze prowadził politykę asymilacji. Oficjalnie nie było “Kurdów", tylko “górale tureccy", a wszyscy oni byli równoprawnymi obywatelami republiki. Zakazano używania języka kurdyjskiego i wszelkich widocznych znaków obecności Kurdów.

W ostatnich latach problem kurdyjski powrócił na nowo. W latach 80. partyzanci Partii Robotniczej Kurdystanu, którzy mają swoje siedziby w sąsiedniej Syrii, Iraku i Iranie, zorganizowali setki ataków na południowo-wschodnią część Turcji, zabijając tysiące osób cywilnych i żołnierzy tureckich. W odpowiedzi rząd podjął sankcje militarne, które zwróciły uwagę całego społeczeństwa na kwestię turecko-kurdyjską. Według niektórych opinii, kurdyjscy separatyści obawiają się, że realizowany obecnie ogromny projekt zaopatrzenia w wodę południowo-wschodniej Anatolii przyniesie temu regionowi zamożność i na zawsze pogrzebie szanse utworzenia niepodległego Kurdystanu.

W 1988 r. armia iracka dokonała straszliwego ataku bronią chemiczną na wioskę Kurdów irackich Halabja, zmuszając tysiące mieszkańców regionu do szukania schronienia w Turcji. Po wojnie w Zatoce Perskiej w 1991 r., w obawie przez podobnymi atakami, aż 3 miliony Kurdów irackich uciekło do wschodnich prowincji Turcji.

Na los Kurdów zwróciły uwagę Europa i Ameryka, a nagłośnienie całej sprawy spowodowało ograniczenie restrykcji podejmowanych wobec Kurdów przez Ankarę. Obecnie można już rozmawiać i śpiewać w języku kurdyjskim, rozważana jest także możliwość udzielenia zezwolenia na kurdyjskie audycje radiowe i telewizyjne. Wielu Kurdów czuje, że zbliża się ich upragniona wolność, ale jednocześnie ich tureccy rodacy obawiają się rozpadu swojej ojczyzny. Pamiętając o chaosie panującym w dawnych sowieckich republikach Kaukazu, a także tragicznej wojnie w dawnej Jugosławii, pozostaje tylko mieć nadzieję, że Kurdowie i Turcy znajdą jakiś pokojowy modus vivendi.


   Historia sztuki

Sztuka czasów osmańskich różni się znacznie od sztuki współczesnej. Do proklamowania republiki w 1923 r. artystów obowiązywały w dużym stopniu zalecenia i normy prawa islamskiego, które zabraniało sporządzania wizerunków istot "o nieśmiertelnej duszy" (tzn. zwierząt i ludzi). Rzeźba i malarstwo w zachodnim tego słowa znaczeniu nie istniały, z wyjątkiem tureckiego malarstwa miniaturowego, które było przeznaczone dla wyższych warstw społecznych.

Zamiast malarstwa i rzeźby, artyści islamscy doskonalili arabeskowe dekoracje i rzemiosło artystyczne. Podziwiamy ich wyroby fajansowe, geometryczne witraże, złocenia, ceramikę, wzornictwo tekstylne (w tym tkaniny i kobierce), a nawet ogrody krajobrazowe. Być może to właśnie Turcy wynaleźli papier marmurkowy, który do dziś jest tam wytwarzany. Wybitnymi osiągnięciami może się też poszczycić architektura osmańska.

Sztuka osmańska osiągnęła szczyt swego rozwoju w złotym okresie potęgi osmańskiej, który miał miejsce w XVI w. Muzea tureckie pełne są jej wspaniałych przykładów i obfitują w delikatną, kolorową ceramikę z Îzniku, szlachetne szklane wazy i dzbany ze Stambułu, rzeźbione w drewnie bramy meczetów, błyszczące od złoceń, iluminowane egzemplarze Koranu, bogato zdobioną biżuterię oraz wytworne stroje.

W końcu XIX w. wykształceni artyści osmańscy zajmowali się już malarstwem krajobrazowym i martwą naturą w stylu europejskim. Literatura w okresie przedrepublikańskim także związana była ściśle z islamem. Dzieła z dziedziny historii, geografii i nauki przesiąknięte były ideologią religijną. Poeci osmańscy, zgodnie z duchem wielkiej tradycji arabskiej i perskiej, poszukując jedności z Bogiem, pisali poematy miłosne o powabach, tęsknocie, spełnieniu i ekstazie.

Atatürk popierał stosowanie w sztuce europejskich środków wyrazu. Rząd założył państwowe akademie malarstwa i rzeźby, wspierając rozwój "nowoczesnej", świeckiej sztuki. W naszym stuleciu tureccy artyści i pisarze poznali europejskie i amerykańskie kierunki w sztuce. Niektórzy stali się jedynie ich naśladowcami, inni zapożyczyli pomysły. W latach 70. i 80. malarstwo tureckie stało się na tyle oryginalne, że można już mówić o konkretnych kierunkach, a ich przykłady znajdują się w posiadaniu muzeów, galerii, kolekcjonerów i mecenasów sztuki.