LwówStanisławówOleskoZbarażZłoczówŻółkiew  • PoczajówPrzemyślany
Krzemieniec Kamieniec PodolskiChocimGródek Jagielloński

 

Zbaraż

Zbaraż (ukr. Збараж) – miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, siedziba rejonu zbaraskiego, do 1945 w Polsce, w województwie tarnopolskim, siedziba powiatu zbaraskiego.

 

Do 1772 roku: miasto w województwie wołyńskim w powiecie krzemienieckim w Rzeczypospolitej.

Do 1918 roku: miasto powiatowe w Królestwie Galicji i Lodomerii.

Do 1945 roku: miasto powiatowe w województwie tarnopolskim, powiat zbaraski w Polsce. Ok. 8 tys. mieszk., zamieszkane przez Żydów, Polaków i Ukraińców.

Główna siedziba książąt Zbaraskich, ośrodek ich gniazdowej posiadłości (Księstwo Zbaraskie). Po ich wygaśnięciu wszedł w posiadanie rodów Bełżeckich i Skotnickich h.Grzymała – po Katarzynie ze Zbaraskich Bełżeckiej, książąt Wiśniowieckich, a później – drogą spadku – na Potockich.

Aż trzy razy w swojej historii Zbaraż był oblegany przez wrogie wojska.

Po raz pierwszy bronił się tu przed Tatarami w 1474 kniaź Wasyl Wasylewicz Nieświski. Zamek był wówczas drewniany i został spalony wraz z jego obrońcami.

Ponownie w roku 1589 odbudowanego zamku (także z drewna) broni wojewoda bracławski Janusz Zbaraski, także przed Tatarami. I tym razem twierdza została poważnie zniszczona. W 1626 powstaje nowy, tym razem murowany i dobrze ufortyfikowany zamek.

W 1649 roku miała tu miejsce słynna obrona zamku i miasta przed wojskami kozackimi i sprzymierzonymi z nimi Tatarami. Oblężony wówczas 14-tysięczny oddział polski bronił się pod dowództwem Jeremiego Wiśniowieckiego przez 43 dni (od 10 lipca do 22 sierpnia 1649) przed naporem liczącej 250-300 tysięcy żołnierzy armii kozacko-tatarskiej.

W 1995 roku w mieście odsłonięto pomnik dowódcy UPA Dmytra Klaczkiwskiego, najbardziej prawdopodobnego inicjatora mordów na ludności polskiej na Wołyniu, urodzonego w Zbarażu (podobny pomnik poświęcony tej osobie istnieje od 2002 roku w Równem na Wołyniu}.

 


Rzymskokatolicki kościół i klasztor oo. Bernardynów pw. św. Antoniego – zbudowane ok. 1627 r., fundacji księcia Jerzego Zbaraskiego. Podczas najazdu na Zbaraż Kozaków Chmielnickiego w 1648 r. klasztor został doszczętnie zrabowany i zniszczony. Staraniem Potockich na miejscu ruin został w 1755 r. zbudowany nowy klasztor i kościół. Projektantem i wykonawcą nowej świątyni był Jan Ganc ze Śląska. Świątynia otrzymała barokowy charakter, jej wnętrze zdobiło m.in. 13 ołtarzy i freski Śliwińskiego. W nawie głównej znajdowała się marmurowa tablica upamiętniająca setną rocznicę urodzin Adama Mickiewicza. Natomiast przed II wojną światową, gdy tereny te należały jeszcze do Polski, w przykościelnym klasztorze mieściło się miejscowe gimnazjum. W czasie obu wojen światowych, zarówno kościół jak i klasztor nie doznały większych uszczerbków. Początkiem ich zagłady stał się okres po przymusowym wysiedleniu z tamtych ziem Polaków, bez których opieki miejsca te były świadomie i sukcesywnie dewastowane zarówno przez władzę sowiecką jak i miejscową ludność ukraińską. Między 1945 a 1990 rokiem usytuowano w klasztorze zbaraskim szpital, a następnie mieściła się tutaj fabryka. Podobny los spotkał kościół w którym umieszczono magazyn i niektóre pracujące urządzenia przykościelnej fabryki. Całkowicie zniszczono ołtarze, posadzki i podziemia kryjące szczątki mnichów. Z pierwotnego wyposażenie zdołało się uratować niewiele, i tylko to co udało się Polakom, wyjeżdżającym przymusowo ze swoich ziem ojczystych, przewieźć za Bug. Uratowane przedmioty złożono w bernardyńskich kościołach w Leżajsku, Rzeszowie i Alwernii. Po 1990 roku kompletnie zrujnowany kościół został oddany Bernardynom. Po mozolnych pracach konserwatorskich jedynie częściowo udało się przywrócić kościołowi przedwojenny wdzięk, jednak prace te zaowocowały tym, że dnia 3 września 2000 świątynia ponownie została uroczyście poświęcona przez Metropolitę Lwowskiego ks. abp Mariana Jaworskiego.

Cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej
Cerkiew Zmartwychwstania Panskiego w stylu barokowym z XVIII wieku
Zamek Zbaraskich z 1626 roku
Pomnik Iwana Franki
Pomnik Bohdana Chmielnickiego
Pomnik Mickiewicza z 1898 r. w parku przyzamkowym (do 1939 roku stał na rynku w miejscu, w którym obecnie znajduje się pomnik Chmielnickiego)
stary zamek Zbaraskich w Starym Zbarażu (w ruinie). Uszkodzony podczas obrony Janusza Zbaraskiego przed Tatarami w 1589 roku.